Thuốc Sắc - Một phương pháp chiết xuất thảo mộc hiệu quả

Có bác gái tới thầy thuốc Đông Y mua 10 thang thuốc bổ cho mẹ của bác ấy. Hàng ngày bác sắc thuốc rất cẩn trọng cho mẹ uống. 1 tháng sau gặp lại, mẹ bác có khỏe lên đôi chút, nhưng so với kỳ vọng của thầy thuốc thì chưa thật là mãn nguyện cho lắm. Mặt khác, thầy thuốc thấy bác gái trông còn đẫy đà, hồng hào, khỏe mạnh, tươi vui hơn hẳn. Hỏi ra, thầy mới vỡ lẽ, hóa ra, hàng ngày sắc thuốc cho mẹ uống xong, tiếc bã thuốc, bác gái đã không vứt đi ngay mà lại ăn các bã thuốc đó. Thế là, bác gái thì đẫy đà, khỏe mạnh hơn, còn mẹ bác thì lại chưa khỏe lên là bao nhiêu. Điều đó cũng có nghĩa là: chất bổ trong thang thuốc đã chưa tiết hết ra nước thuốc mà mẹ bác uống, nên mới còn lại trong bã và bác mới là người thực sự được hưởng những chất bổ đó. Quả thật, thay vì đun riu riu 90 phút, bác đã đun thuốc chỉ khoảng 20 phút, nên nước sắc đã không được ngấm hết các chất bổ.

Từ câu chuyện trên, người viết xin được trình bày kỹ hơn về thuốc sắc, cũng như tác dụng của thuốc sắc so với các dạng bào chế thảo mộc khác, và cách sắc thảo mộc sao cho hiệu quả.

Thuốc sắc là gì?

Thuốc sắc là tên gọi phổ biến chỉ là 1 dạng chiết xuất thảo mộc, bằng cách đun sôi nhẹ thảo mộc đó trong 1 khoảng thời gian đủ cho dược chất từ thảo mộc tiết ra tối đa thấm vào nước, rồi lọc bã và lấy nước đó để uống. Thông thường, ta có thể sắc 1 loại thảo mộc duy nhất, hoặc sắc nhiều loại thảo mộc cùng lúc.

Trong tiếng Việt, chúng ta gọi là thuốc (trong từ “thuốc sắc”). Tuy nhiên trong tiếng Anh, từ thuốc sắc được gọi đơn giản là decoction (nước sắc, nước đun thảo mộc). Như vậy để nói rằng, trên thế giới, việc dùng nước sắc thảo mộc được coi là tương đối bình thường, như đun nấu thực phẩm thông thường, và không phải chỉ các thầy thuốc, phòng khám Đông y mới dùng.

Trong phần tiếp theo, người viết sẽ dùng thay đổi giữa 2 từ “thuốc sắc” và “nước sắc thảo mộc.”

Tác dụng của nước sắc thảo mộc so với các dạng bào chế khác

Nước sắc thảo mộc có thể nói là dạng bào chế thảo mộc phổ biến nhất thời xa xưa, vì hầu như không cần 1 công cụ máy móc chế biến nào, ngoài 1 chiếc ấm hay chiếc nồi đun. So với các dạng bào chế thảo mộc khác như dạng viên, dạng cao, dạng bột, nước sắc thảo mộc có những tác dụng đáng kể như:

1. Hấp thụ dễ dàng
2. Hiệu quả nhanh chóng, nhờ nước vào hệ tiêu hóa và được hấp thụ dễ dàng, nhanh chóng. Thường trong vòng nửa tiếng đến 2 tiếng đồng hồ,  người dùng đã có thể cảm nhận được hiệu quả của nước sắc thảo mộc rồi.
3. Gia giảm linh hoạt, đặc biệt khi người dùng cần liều mạnh trong giai đoạn bệnh đang có xu hướng nặng lên.

Cách sắc thảo mộc sao cho hiệu quả?

Làm nước sắc thảo mộc bình thường khá đơn giản, và khá giống như chúng ta luộc nước rau củ hàng ngày. Tuy nhiên, khi cần có tác dụng chữa lành hiệu quả cho 1 tình trạng bệnh nào đó, điều quan trọng là chúng ta chiết xuất được tối đa lượng dược chất cần thiết trong thảo mộc sắc, và đúng cách để dược chất đó không bị phá hủy hay bay đi mất. Chính vì vậy, chúng ta cần chú ý tới các yếu tố như thời gian đun sắc, nhiệt độ và giá trị kinh tế của 1 số loại thảo dược. 

Ví dụ về thời gian đun sắc:

• Hoa, lá hay các bộ phận mềm, yếu, dễ hòa tan của cây:  thời gian đun nước thường ngắn, tầm 20-30 phút sau khi nước sôi
• Củ, rễ, thân cây hay các bộ phận cứng, khô, khó hòa tan, khó ra dược chất: thời gian đun nước thường cần lâu hơn, có thể là 1 vài tiếng, thậm chí là cả ngày như với nấm linh chi (loại đã hóa gỗ cứng).

Ví dụ về nhiệt độ:

• Nếu các tình trạng bệnh liên quan đến khí như viêm đường hô hấp, ho, sổ mũi, hắt hơi, thời gian đun nước sắc thường là ngắn và ở nhiệt độ rất thấp, như chỉ đun tầm 10-15 phút sau khi nước sôi và hạ lửa riu riu sao cho không thấy khói. Điều này là để tránh cho tinh dầu trong thảo mộc bị bốc hơi đi mất, khiến thảo mộc không còn hiệu quả chữa lành nữa.
• Đối với các vị thảo dược bổ dưỡng, như là củ Hà Thủ Ô, cây Địa Hoàng (đun thành Thục Địa), là những vị có độ nhầy, nhớt cao, khiến cơ thể khó tiêu hóa, thường chúng ta phải đun ở nhiệt độ cao, và đun đi đun lại nhiều lần, mới có thể giúp cơ thể hấp thu được các vị thảo dược này.

• Một số loại thảo dược quý như nhân sâm, đông trùng hạ thảo rất đắt tiền, mỗi lần lại dùng lượng tương đối nhỏ, chính vì vậy, ta cần sắc riêng các vị thảo dược này. Lý do là nếu sắc chung với các vị khác trong 1 thang thuốc, dược chất từ nhân sâm hay đông trùng có thể bị ngấm vào bã của các vị thảo dược khác, thay vì nằm hết trong nước sắc. Chính vì vậy, ví dụ với nhân sâm, chúng ta có thể để nhân sâm trong 1 cái bát nhỏ và đặt vào nồi cơm hấp. Khi các vị thuốc khác sắc xong, rót ra chén, khi đó ta mới lấy nhân sâm trong nồi cơm ra thái lát và cho vào bát thuốc, uống cùng, xong rồi ăn luôn các lát nhân sâm đó. 

Mời bạn cùng tìm hiểu nhanh một số lợi ích của thuốc sắc so với dạng bào chế khác 

Nếu còn điều gì chưa chắc chắn, độc giả có thể tham khảo thêm tư vấn của người có chuyên môn, hoặc nhắn cho Y Diệu trong mục comment ở bên dưới.